|
|
||
|
مجيدزاده،
يوسف؛ كلكي، بيژن؛ ونادري، حسين. "آئين
سوگواري در دلفان لرستان". دوره3،
ش 25 (آبان 43): ص 8-13، تصوير. |
||
|
|
||
|
خلاصه:مراسم سوگواري پس ازمرگ خان: آراستن كتل، شويه برگزاري مراسم عزاداري بين زنان و مردان بطور جداگانه، شيوه خبردادن به مردم، مراسم تدفين، پذيرائي، نوحهگيري، مراسم سالروزمرگ، ساختن گهره نقوش روي سنگ قبر، ساختمان يادبود، مقايسه اين نوع بناها با آتشكدههاي زمان ساسانيان |
|
|
آئين
سوگواري در دلفان1 لرستان
يوسف
مجيد زاده – بيژن كلكي – حسين نادري ، زير
نظر دكتر صادق كيا
هنگامي
كه سرپرست يا خان يا بزرگ طايفهاي مي
ميرد نخست زناني كه با او خويشي نزديك
دارند (مانند زن، مادر و خواهر) و همچنين
چند تن از زنان خويشاوند و همسايه،
پيرامون جسدش گرد مي آيند و به زاري و شيون
مي پردازند . اين زنان بر بالين او مي
نشينند و دسته اي از گيسوان بافته خود را
مي برند و بر روي جسد مي اندازند2 .
خويشاوندان دور و همسايگان اين كار را
بيشتر به پاس خويشان نزديك مي نمايند و
اجباري به بريدن گيسوي خود ندارند. گاهي
زنان ديگر هم كه با صاحبان سوگ دوستي يا
خويشاوندي دارند، در اين آئين شركت مي
كنند . مردان نيز در خانة مرده گرد مي آيند
و«خرّ» (گل) به كلاه و شانه هاي خود مي
مالند . در اين همگام اسب سواري مرده را كه
پوشاك و افزارهاي جنگي و شكاري را بر آن
نهادهاند ، مي آورند . روي پوشاك و
افزارها پارچه هاي رنگين و روسريهاي زنانه
انداخته و كلاه مرده را بالاي همه آنها
گذاشتهاند و همچنين گيسوان بريده زنان
را با نخي به گردن اسب آويخته اند. اسب را
در اين هنگام (كُتَل) مي نامند . گاهي در
اينگونه مراسم براي بزرگداشت مرده چند (كتل)
مي آرايند. همراه (كتل) يا (كتل ها)
نوازندگاني با سرنا و دهل به راه مي افتند.
اين نوازندگان آهنگ غم انگيزي به نام (چَمَر)
كه ويژه سوگواري است مينوازند. در اين
هنگام مرده را به شيوه معمول شستشو و غسل
مي دهند و در تابوت مي گذارند و سپس تابوت
را مردان بر دوش مي گيرند و (كتل) يا (كتل ها)
را پيشاپيش آن به راه مي اندازند . نخست
نزديكترين خويشاوندان «مرده» زير تابوت
مي روند، سپس گروهي كه در پي آنان روانند،
تا به گورستان دهكده برسند ، نوازندگان
نيز تا گورستان با نواختن آهنگ (چمر) آنان
را همراهي مي كنند. در
گورستان پس از به خاك سپردن و فاتحه خواني
، ميان حاضران از حلوائي كه در خانة مرده
درست شده پخش مي شود. در بازگشت از
گورستان، نوازندگان، سوگداران و
همراهان [8] را تا خانه نزديكترين خويشاوند
مرده مي رسانند، آنگاه يكي از بستگان ،
صاحبان عزا را براي شام يا ناهار به خانه
خود دعوت مي كند. در اين هنگام ديگران
پراكنده مي شوند و نوازندگان از نواختن
آهنگ دست مي كشند. پس از خوردن غذا
سوگواران به خانه هاي خود باز مي گردند.
صبح روز بعد (كتل ها) را در حياط خانه مرده و
اگر حياط نبود يا كوچك بود به زمين هموار
نزديك آن مي آورند و نوازندگان براي آگاهي
مردم ده و آباديهاي نزديك آن از خبر مرگ،
آهنگ «چمر» مي نوازند و خويشان «مرده» هم
پيكهائي براي آشنايان مي فرستند و آنان
را از اين پيشامد بد آگاه مي كنند. در همين
صبح مردم ده دسته دسته براي پُرسْ (تعزيت
و فاتحه خواني) به خانه صاحب عزا مي آيند.
اگر خانه گنجايش آنان را نداشته باشد،
سياه چادر بزرگي در بيرون خانه ميزنند و
از مهمانان در آن پذيرايي مي كنند. |
|
|
كساني
كه بوسيله پيك از روستاهاي دور يا نزديك
آگاهي يافته اند، اسبهاي خود را با پارچه
هاي سياه مي پوشانند و سرپرستان و بزرگان
آنان پيراهن سياه در بر مي كنند و ديگران
اگر پيراهن سياه نداشته باشند، يك تخته از
پارچه «سياه چادر»
3 بر دوش مياندازند.
پوشيدن جامة سياه براي سرپرست و خان
اجباري است . پس از آنكه اين مردان رسيدند و
به محل سوگواري آمدند ، از اسبهاي خود
پياده مي شوند و از گلي كه از پيش روي زمين
آماده شده به كلاه و شانة خود ميمالند.
آنگاه هر دو دسته (مردان خود دهكده و
مرداني كه از روستاهاي ديگر آمده اند)
آهسته آهسته به پيشواز هم ميروند و زاري
مي كنند و يكديگر را دلداري مي دهند . سپس
مهمانان براي پذيرايي به خانه يا چادر
راهنمايي مي شوند. در چادر يا اتاق
پذيرايي، مهمانان كنار هم برحسب سن و
مقام مي نشينند و دربارة مردانگيها و
نيكيهاي «مرده» و بازماندگان و
جانشينانش گفتگو مي كنند. در اين هنگام يكي
از خويشاوندان «مرده» با يك سيني كه كاري
در آن گذاشته شده به پيش مهمانان مي آيد و
از خان يا بزرگ مجلس اجازه مي گيرد و گلها
را از روي كلاه و شانههاي همه با كارد ميتراشد
و در سيني ميريزد و بيرون ميبرد. |
||
|
گروهي از مردان كه در مراسم سوگواري فراهم آمده اند و بر شانه هاي جامة خود گل ماليده اند |
|
مهماناني
كه بامداد به خانه صاحب عزا مي روند، تا
نيمروز در آنجا مي مانند و پس از خوردن
ناهار باز مي گردند و كساني كه پس از ناهار
مي روند، تا شامگاه مي نشينند و پس از
خوردن شام به خانه باز مي گردند. پس
از ناهار يا شام يكي از بستگان «مرده» سيني
به دست در مجلس مي آيد و سيني را در پيش
مهمانان مي گرداند و مهمانان هر يك در خور
توانايي خود ، پولي در آن مي ريزند. اين پول
را به گويش خود (پُرْسانْ) مي نامند. |
|
زنان
، جدا از مردان در اتاقهاي ديگر يا در بخش
ديگري از چادر كه با «چيتْ» (چيزي است
مانند پرده حصيري) جدا شده ، مي نشينند و
بيشتر آنا همسايهها و بستگان نزديك مردهاند.
زنان آباديهاي دور كمتر براي پرس (فاتحه
خواني) ميآيند. آنان پس از ناهار،
گرداگرد «كتل ها» مي نشينند و آنها را در
ميان مي گيرند و «مُورْآرْ» (زني كه كار او
نوحه گري در سوگواريها است) به خواندن
آوازهاي غم انگيزي آغاز [10] مي كند و زنان ، با
او هم آواز مي شوند و آهسته آهسته زير لب
زمزمه و گريه ميكنند. بيشتر شعرهايي كه
در اين آيين خوانده مي شود، در وصف دليري و
جوانمردي است كه نمونه اي از آنها در زير
آورده مي شود4: پَلنِگْ
پُوسْ نَبانْ زينِ تِلا وَ سِتيِرتْ
مارْدَمْ زُمِرِّتْ نِما وَ اَتُفَنگْ
چييَ وَ سَرْ دَنَوَ دَسْ وَ گُل غُنْچِيْ
وَ لِگْ وَنَوَ مَرْيَ
وَ گيرَ سِفيدَ بَرْگِمْ اَژيرِي بَرگْ
سُوزاني جَرگِمْ |
![]() |
||
|
آرايش اسبي كه به مرده اختصاص دارد (كتل) در هنگام سوگواري |
|
سوگواري
معمولاً سه روز طول مي كشد و گاهي براي
آمدن خويشاونداني كه در دهات دور زندگي مي
كنند، چند روز ديگر هم ادامه مي يابد تا
آنها بتوانند در مجلس «پُرْسْ» [11] حاضر شوند.
پس از اينگونه تشريفات، سوگواري تقريباً
پايان ميپذيرد اما زنان و دختراني كه
خويشاوندي نزديك دارند يك سال جامة سياه
مي پوشند و در جشنها و عروسيها حاضر نميشوند
و در سالگرد «مرده» همه خويشاوندان فراهم
مي آيند و به گورستان مي روند و گور «مرده»
را اگر در اثر باران و برف خراب شده باشد از
نو مي سازند و در همان روز در گورستان پلو
مي پزند و ناهار را در آنجا ميخورند و
شامگاهان باز مي گردند و جامة سياه را از
تن بيرون مي آورند. |
|
در لرستان هر چند آبادي نزديك به يكديگر يك گورستان دارند ولي آباديهايي كه جدا و تك افتادهاند هر يك گورستان جداگانهاي دارند. روي بيشتر گورها از آجر پوشانيده ودر ميان آجرها سنگ راست گوشه اي گذاشته شده و در بالاي آن سنگ نام مرده و تاريخ و در زير و كناره هاي آن نقشهاي گوناگوني كنده شده است . اين نقشها بيشتر تسبيح، مهر، شانه، درخت سرو و گلاب پاش است. در بالاي برخي از گورها گذشته از سنگي كه ياد شد سنگ راست گوشة ديگر عمودي ديده مي شود كه در ازاي آن پيرامون 70 سانتيمتر و پهنايش نيم متر است . روي اين گونه سنگها نقشهائي مانند مرد تفنگ به دست كه سواره در پي آهو يا بز كوهي مي تازد، يا افزارهاي كار و پيشة مرده كنده شده است ولي نوع نخست بيشتر ديده مي شود . |
|||
|
يك
مقبره دوازده پهلو در گورستان بخش چگني با
طاق گنبدي |
|
پي
نوشت:
1-
دلفان يكي از بخشهاي لرستان است . آيين
سوگواري در بخشهاي ديگر لرستان هم كمابيش
به همين شيوه انجام ميگيرد.
2
– از شاهنامه فردوسي چنين پيداست كه برخي
از اين رسمها بسيار كهن است و از نياكان
ما به ارث رسيده است چنانكه زير عنوان «در
اندرز كردن سياوش فرنگيس را» چنين آمده
است: فرنگيس
رخ خسته و كنده موي روان كرده بر رخ زديده
دو جوي (شاهنامه
چاپ آقاي سعيد نفيسي صفحه 2331) و
در زير عنوان «كشته شدن سياوش به دست گرو»
آمده است: همه
بندگان موي كردند باز فرنگيس مشكين كمند
دراز (صفحه
2528) بكند
و ميان به گيسو ببست بناخن گل ارغوان را
بخست (صفحه
2529) سر
ماهرويان گسسته كمند خراشيده روي و بمانده
نژند (صفحه
2531) و
در زير عنوان «بردن پشوتن تابوت اسفنديار
را نزد گشتاسب» : بنزد
پدر در نخستند روي ز درد برادر بكندند موي (صفحه
3989) همه
روي كنده همه كنده موي زبان شاه گوي و روان
شاه جوي (صفحه
3933)
3
– لرها به چادري كه در آن زندگي مي كنند «سياه
چادر» مي گويند.
4
– پوست پلنگ بالاي زين طلائيت است تفنگ سه
تيرت ماردهن و زمردنشان است آن
تفنگچي است به سردندانه كوه دستش به غنچه
گل و برگ زبان گنجشگ است مگر
اين گرفتار است پيراهن سفيدم؟ كه از زير
اين پيراهن سوزاند جگرم
|